I te tau 1991 i tukuna atu tētahi kerēme ki te Te Rōpu Whakamana i te Tiriti o Waitangi. Tokoono ngā iwi e kawe nei i tēnei take, ko Ngāti Kuri, ko Ngāti Wai, ko Te Rarawa, ko Ngāti Porou, ko Ngāti Kahungunu rātou ko Ngāti Koata. E kīa ana, kāore he kerēme i tua atu i tēnei hāunga i te putanga mai o te WAI11 mō te reo Māori. Nō reira he korahi rawa te take nei ki te motu whānui, ā, ka tuku ngā hua ki ngā tōpito o te ao.
I te wāhanga tuarua o te Tiriti o Waitangi, i te mea Pākehā me te mea Māori, kei ngā tāngata Māori te tino rangatiratanga o ngā whenua, o ngā kāinga me ngā taonga katoa o Aotearoa, nō reira ko tēnei te mana, me kī te tūranga rangatira o te kerēme. Ahakoa he iti te kupu nei, he nunui te tikanga.
Ki ngā kaitono, e whā ngā take o tēnei kerēme e takotohia nei ki raro:
• Kua hinga te Karauna i tō rātou mahi ki te whakamana i te tino rangatiratanga me te kaitiakitanga o ngā kararehe, ngā rākau, ēnei momo mea taketake ki Aotearoa me te mātauranga Māori.
• Kua hinga te Karauna ki te tiaki i ngā taonga Māori
• Kua takahi te Karauna i te tino rangatiratanga me te kaitiakitanga o te Māori ki tō rātou mahi whakarite kaupapa, whakahaere ture
• Kua whati te Karauna i te Tiriti o Waitangi ki tō rātou herenga ki ngā kaupapa o te ao e pā ana ki ngā taonga taketake o Aotearoa.
Tokoono ngā iwi o te komiti whakarite engari kua kitea he take tēnei e hono ana ki te iwi Māori whānui. Kāore e kore, he nunui tēnei kaupapa. Hei whakangāwari i te kerēme, kua whakarōpū te kaiwhakawā i ngā take kia whā.
1 – Ngā Take Mātauranga Māori: E pā ana ki te pupuritanga me te tiakitanga o te mātauranga mō ngā toi, ngā whakairo, te hītori, ngā kōrero-ā-waha, ngā waiata, te reo me ngā rongoā Māori.
2 – Ngā Take Whakatinana Mātauranga Māori: Kua pāngia e ngā ture kāore e tiaki ana i ngā taonga nō te Māori, kāore hoki e parepare i ngā takatakahi a ngā taonga Māori pērā i ngā whakairo me ngā mokomokai
3 – Ngā Take Mātauranga Māori me te Whakatinana Mātauranga Māori: E takahia ana e ngā ture e pā ana ki te mātauranga me ngā herenga ki ngā ture o te ao. Kei konei ngā take o te mana ki te whakahaere i ngā mea hou, te rēhitatanga o ngā tohutohu mahi ai i ngā kupu me ngā tohu māori pērā i ngā tā moko whakapapa
4 – Ngā Take o te Taiao me ngā Rauemi – Ko ngā raru e pā ana ki ngā kaupapa e mahi ai i te taiao me ngā rauemi, me kī ngā rākau, ngā kararehe te mea te mea. Me whai whakaaro ngā iwi mō tēnei mea, te hanganga ora o ngā mea taketake o te motu.
Koirā ngā kupu taumaha o tēnei take, kua kitea i te iwi Māori te hōhonutanga me te whakaharatanga. Ko te matū o te kōrero, me kī taurangi te Kāwanatanga i te tino rangatiratanga o ngā iwi Māori ki ngā kararehe, ngā manu, ngā otaota taketake o Aotearoa, te honongo ki aua mea, me te mātauranga. He raru tēnei o te ao whānui me ngā iwi taketake.
Te haerenga a te kerēme
I te tau 1998 me ngā tau e toru i whai ake, ka tukuna ngā kōrero a ngā kaitono hei whakatīmata i te mahi. I te tau 2006 i kawea te tono ki te Te Kotahitanga o te Ao (United Nations) kia whai tautoko mō te haerenga o te kerēme. Ko te manako, ka whakamana te Kāwanatanga i te tukanga kia tere mai te whakamutunga o te mahi. I te tau 2007, i aukati ngā tukunga ki te Taraipiunara katahi ka rumaki te Taraipiunara ki te tuhi rīpoata engari kāore anō kia puta. Ā tōna wā, ka hoatu te rīpoata ki te Kāwanatanga, mā te Kāwanatanga e whakatinana. Ehara i te mea ko tēnei te mutunga o te mahi, he whakatō kākano kē.
Kua roa te wā rātou ngā kaitono e ngana ana. Kua tinakuhia te haerenga e te Karauna me ētahi kamupene e kore e pīrangi kia tutuki te kerēme. Waihoki, kua mate te nuinga o ngā kaitono, mā te whānau e hari.
Nō reira, kia mataara, kia hiwa rā. Ki tā te whakataukī “Te umanga nui a neherā ko te whawhai”, kia pēnei tō tātou āhua i te whaitanga o ngā taonga Māori, o tō tātou tino rangatiratanga.